Konsekwencje prawne zdarzeń drogowych

Zmiana interpretacji przepisów dotyczących ryczałtów za noclegi – wyrok TK, K 11/15

25 listopada 2016 roku, adwokat Jakub Elegańczyk

W dniu 24 listopada 2016 roku zapadł bardzo istotny dla branży transportowej wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 11/15 dotyczący ryczałtów za nocleg kierowców w transporcie międzynarodowym. Będzie miał on wpływ na ustalanie wysokości należności przysługujących kierowcom.

Trybunał ustalił korzystną dla pracodawców – przedsiębiorców transportowych interpretację przepisów, na podstawie których kierowcy zgłaszali żądania zapłaty ryczałtów za noclegi.

W dniu 24 listopada 2016 roku Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok w sprawie K 11/15 dotyczącej ryczałtów za nocleg kierowców w transporcie międzynarodowym. Wyrokiem tym Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że:

1. Art. 21a ustawy z 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców (j.t. Dz.U.2012.1155, ze zm.) w związku z art. 775 § 2, 3 i 5 ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (j.t. Dz.U.2016.1666, ze zm.) w związku z § 16 ust. 1, 2 i 4 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 29 stycznia 2013 r. w sprawie należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej (Dz.U.167) w zakresie, w jakim znajduje zastosowanie do kierowców wykonujących przewozy w transporcie międzynarodowym, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

2. Art. 21a ustawy z 16 kwietnia 2004 r. powołanej w punkcie 1 w związku z art. 775 § 2, 3 i 5 ustawy z 26 czerwca 1974 r. powołanej w punkcie 1 w związku z § 9 ust. 1, 2 i 4 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (Dz.U.236.1991, ze zm.) w zakresie, w jakim znajduje zastosowanie do kierowców wykonujących przewozy w transporcie międzynarodowym, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji.

Trybunał Konstytucyjny uznał, iż regulacja prawna dotycząca pokrycia kosztów noclegu kierowcy w transporcie międzynarodowym prowadzi do poważnych wątpliwości interpretacyjnych, czego wyrazem była radykalnie rozbieżna wykładnia przyjęta w wyrokach Sądu Najwyższego, a także niepewność co do sposobu interpretowania tych przepisów przez sądy powszechne (rejonowe, okręgowe, apelacyjne).

Trybunał Konstytucyjny dostrzegł zagrożenie dla branży transportowej wywołane uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 2014 r. w sprawie II PZP1/14, w której uznano, że zapewnienie kierowcy noclegu w kabinie pojazdu nie stanowi zapewnienia bezpłatnego noclegu przez pracodawcę. W efekcie powyższego orzeczenia kierowcy zaczęli występować przeciwko swym pracodawcom o zapłatę ryczałtów za noclegi za kilka lat wstecz. Pracodawcy natomiast w kosztach pracy nie uwzględniali ryczałtów za noclegi.

Trybunał podzielił także stanowisko, iż przepisy rozporządzeń dotyczących podróży służbowych pracowników administracji państwowej i samorządowej nie przystają do specyfiki wykonywania zawodu kierowcy w transporcie międzynarodowym.

Warunki i specyfika podróży służbowej pracowników administracji (co do zasady niewielka liczba podróży, odbywanie ich zazwyczaj w aglomeracjach miejskich pozwalających na zapewnienie odpowiednich warunków hotelowych), są nieporównywalne z warunkami i specyfiką przebywania w podróży kierowcy w transporcie, zwłaszcza międzynarodowym, która stanowi istotę tego zawodu (miejsca, w których odbywa się nocleg, często sprawiają trudność z zapewnieniem warunków hotelowych).

Zdaniem Trybunału, uregulowanie kwestii należności na pokrycie kosztów związanych z wykonywaniem przez kierowców podróży służbowej wymaga stworzenia odrębnych przepisów dla tej grupy pracowników, uwzględniającej specyfikę ich pracy.

Trybunał Konstytucyjny uznał, że z uwagi na treść art. 8 ust. 8 rozporządzenia nr 561/2006, oczekiwania pracodawców, iż zapewnienie odpowiedniego miejsca do spania w kabinie samochodowej zwolni ich z ponoszenia kosztów noclegu kierowców, były usprawiedliwione.

Wyrok Trybunału jest tzw. orzeczeniem zakresowym, wskazującym jaki sposób interpretacji przepisów jest niezgodny z Konstytucją. Wyrok ten nie uchyla żadnego przepisu kontrolowanych aktów normatywnych.

Orzeczenie TK zdaje się usuwać istotną wątpliwość interpretacyjną dotyczącą zasadności roszczeń kierowców o zapłatę ryczałtów za noclegi. Niemniej jednak z wyrokiem Trybunału wiąże się szereg problemów, które należy rozważyć, m.in.:

– czy wyrok Trybunału Konstytucyjnego zostanie opublikowany w Dzienniku Ustaw oraz czy przy ewentualnym braku publikacji w Dzienniku Ustaw możliwe będzie powoływanie się na ten wyrok?

– czym jest wykonywanie przewozu w transporcie międzynarodowym:
* przewozem wykonywanym między Polską a jakimkolwiek innym krajem lub odwrotnie?
* przewozem wykonywanym pomiędzy Polską a innym krajem Unii Europejskiej lub odwrotnie?
* przewozem wykonywanym w jakimkolwiek innym kraju niż Polska, w tym w innym kraju Unii Europejskiej, jeśli w ramach danego przewozu nie była przekraczana granica żadnego państwa (przewozy kabotażowe)?
* przewozem podlegającym Konwencji CMR?
* transportem drogowym w rozumieniu ustawy o transporcie drogowym?
* przewozem drogowym w rozumieniu rozporządzenia (WE) nr 561/2006?

– jaki wpływ ma wyrok Trybunału Konstytucyjnego na postanowienia umów o pracę, regulaminów wynagradzania i układów zbiorowych pracy, w których znajdują się postanowienia dotyczące obowiązku wypłaty przez pracodawcę ryczałtów za nocleg w wysokości niższej, równej bądź wyższej niż wynika to z rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 29 stycznia 2013 r. w sprawie należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej

– czy wyrok Trybunału Konstytucyjnego uprawnia bądź obliguje pracodawcę do zmiany umów o pracę lub regulaminów wynagradzania albo do podjęcia działań mających na celu zmianę układów zbiorowych pracy?

– czy wyrok Trybunału Konstytucyjnego powoduje obowiązek pobrania przez pracodawcę zaliczki na podatek dochodowy od ryczałtu za nocleg wypłacanego na podstawie umowy o pracę, regulaminu wynagradzania bądź układu zbiorowego pracy i odprowadzenia go do właściwego urzędu skarbowego?

– czy wyrok Trybunału Konstytucyjnego powoduje, że zaliczka na podatek dochodowy winna zostać pobrana przez pracodawcę od ryczałtów już wypłaconych kierowcom na podstawie umowy o pracę, regulaminu wynagradzania bądź układu zbiorowego pracy, a następnie wpłacona do właściwego urzędu skarbowego?

– czy wyrok Trybunału Konstytucyjnego powoduje, że od ryczałtów za nocleg wypłaconych na podstawie umowy o pracę, regulaminu wynagradzania bądź układu zbiorowego pracy pracodawca winien odprowadzić składki na ubezpieczenie społeczne?

– czy wyrok Trybunału Konstytucyjnego powoduje, że od wypłaconych już na podstawie umowy o pracę, regulaminu wynagradzania bądź układu zbiorowego pracy ryczałtów za nocleg pracodawca winien odprowadzić składki na ubezpieczenie społeczne?

– czy wyrok Trybunału Konstytucyjnego powoduje, że od wypłaconych bez podstawy prawnej ryczałtów za nocleg pracodawca winien pobrać zaliczki na podatek dochodowy oraz wpłacić je do właściwego urzędu skarbowego, jak również odprowadzić składki na ubezpieczenie społeczne?

– czy na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego możliwe jest podważenie:
* prawomocnych wyroków sądów zasądzających na rzecz kierowców ryczałty za noclegi, a jeśli tak, to w jakim terminie?
* ugód sądowych i pozasądowych dotyczących wypłaty kierowcom ryczałtów za noclegi, a jeśli tak, to w jakim terminie?

– czy w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego możliwe jest wypłacanie „delegacji” w dowolnie ustalonej wysokości, czy takie „delegacje” podlegają opodatkowaniu i czy odprowadza się od nich składki na ubezpieczenie społeczne?

– w jaki sposób i na jakiej podstawie ustalić wysokość wynagrodzenia kierowcy wykonującego przewozy w transporcie międzynarodowym po wyroku Trybunału Konstytucyjnego?

– jakie znaczenie, w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego, mają orzeczenia Sądu Najwyższego stwierdzające, że kierowcom należy się ryczałt za nocleg w kabinie?